• Το χωριό μας

    Ένας παράδεισος μέσα στα βουνά

    1. Home
    2. Το χωριό μας

Η Αράχωβα Ορεινής Ναυπακτίας

είναι ένα μικρό ορεινό χωριό του νομού Αιτωλοακαρνανίας, στα σύνορα του με τον νομό Ευρυτανίας.

Ανήκει στην επαρχία Ναυπακτίας  στην Ορεινή Ναυπακτία, ή Κράβαρα και απέχει 83 χιλιόμετρα από την Ναύπακτο, 104 από Λαμία και 61 από το Θέρμο. Είναι χτισμένη σε υψόμετρο από 650 ως 1100 μέτρα στη μεσημβρινή πλευρά του βουνού Κοκκινιά με υψ. 1831μ.  που ανήκει στην οροσειρά των Βαρδουσίων, στο γεωγραφικό πλάτος 38 41΄ 30΄΄ και μήκος 21 52΄ 30’’. Βόρεια του χωριού είναι ο νομός Ευρυτανίας με το βουνό Ψηλός Σταυρός και το χωριό Δομνίστα. Στα Ανατολικά βρίσκεται το χωριό Κλεπά. Στα Δυτικά ο παραπόταμος του Εύηνου Κλεινοβίτης, το χωριό Νεχώρι και το βουνό Καρφοπεταλιάς υψ. 1506μ. Νότια, οι οροσειρές Τσεκούρα υψ. 1736μ, Αρδίνι υψ. 1701μ και ο ποταμός Εύηνος ή Φίδαρης που έχει τώρα μετατραπεί σε λίμνη με την κατασκευή φράγματος για την υδροδότηση της Αθήνας. Η Ευηνολίμνη είναι από τις μεγαλύτερες τεχνητές λίμνες της χώρας μας (επτά φορές μεγαλύτερη από τη λίμνη Μαραθώνα). Με υπόγεια σήραγγα 32 χιλιομέτρων μεταφέρει το νερό στο φράγμα του Μόρνου και από εκεί στην Αττική.

Στο Κέντρο του χωριού, στην πλατεία με τον επιβλητικό τώρα πλάτανο, το μικρό παλιά ’’πλατανάκι’’ το υψόμετρο δείχνει 1023 μέτρα. Είναι χώρος κοινωνικών εκδηλώσεων και πανηγυριών, όπου κάθε καλοκαίρι οι κάτοικοι, οι παραθεριστές και οι επισκέπτες μπορούν να απολαμβάνουν υπαίθρια τοπικούς μεζέδες και εκλεκτά παραδοσιακά φαγητά. Η ’’ελατοσκέπαστη’’ Αράχοβα χαρακτηρίζεται από απέραντη θέα, άφθονα τρεχούμενα νερά, πυκνή βλάστηση από πλατάνια, καρυδιές, καστανιές, κερασιές. Έχει 5 παραλίμνιους οικισμούς, την Τρανή Λάκκα, τις Κρανές, τις Βαριές, την Βαμβακιά, το Παλιοχώρι και 2 ορεινούς την Πουλιάνα και την Παλιαράχοβα. Η συνολική της έκταση υπολογίζεται περί τα 30 χιλ. στρέμματα.

Η σημερινή θέση του χωριού δεν είναι η αρχική. Μετά από διαδοχικές μετακινήσεις, στο πέρασμα των αιώνων, για διάφορους λόγους, από την Παναούλα, στο Κάστρο στο Παλιοχώρι και την Παλιαράχοβα οι κάτοικοι κατέληξαν στην σημερινή θέση που παλιά λεγόταν ’’Φακές’’. Η πιο παλιά αναφορά είναι αυτή του 1835 με ίδρυση Δήμου Αράχοβας. Το 1841 υπάγεται στο Δήμο Προσχίου. Το 1861 δημιουργείται Δήμος Αράχοβας και ΚλεπαΪδος στον οποίο ανήκαν τα χωριά Αράχοβα, Κλεπά, Άγιος Δημήτριος, Λιβαδάκι [Αβόρανη], Περδικόβρυση [Σινίστα], Δενδροχώρι [Τέρνοβα], Νεοχώρι με χειμερινή έδρα την Κλεπά και θερινή την Αράχοβα. Το 1912 ιδρύεται κοινότητα Αραχόβης μέχρι το 1998. Σήμερα ανήκει στην Δημοτική Ενότητα Πλατάνου. Πριν το 1950 είχε περίπου 900 κατοίκους οι οποίοι ήταν σχεδόν αποκλειστικά γεωργοί ή κτηνοτρόφοι. Στο χωριό λειτουργούσαν Δημοτικό Σχολείο, Αγροτικό Ιατρείο, Δασικός Σταθμός, Αστυνομία, Υποπρακτορείο ΟΤΕ και ΔΕΗ, Μετεωρολογικός Σταθμός από το 1937 και Συνεταιρισμοί [Γεωργικός, Δασικός], καφεπαντοπωλεία, νερόμυλοι. Το πρώτο αυτοκίνητο έφτασε στο χωριό το 1951, το τηλέφωνο το 1930 και η ΔΕΗ έδωσε ρεύμα το 1971.

Από πολύ παλιά υπήρχε έντονη μετανάστευση κυρίως λόγω του άγονου εδάφους και της συνεπαγόμενης φτώχειας. Μετά το 1950 που άρχισε η μαζική μετακίνηση των κατοίκων προς τα αστικά κέντρα, ο πληθυσμός σταδιακά μειώθηκε για να φτάσει στην απογραφή του 2011 να έχει εντούτοις 315 κατοίκους, το μεγαλύτερο πληθυσμό στην Δημοτική Ενότητα Πλατάνου.

Η ερήμωση είχε ως αποτέλεσμα να κλείσει το Σχολείο το 2003 λόγω έλλειψης μαθητών και να μη λειτουργεί καμία δημόσια υπηρεσία στο χωριό εκτός του Αγροτικού Ιατρείου. Οι κάτοικοι του εξυπηρετούνται από τις Δημόσιες Υπηρεσίες που εδρεύουν στην Ναύπακτο.

Οι εκατοντάδες πεζούλες από ξερολιθιές που συντηρούσαν με την σοδιά τους τούς κατοίκους εγκαταλείφθηκαν στο χέρι της φύσης που τα δάσωσε.

Τα παραδοσιακά επαγγέλματα έσβησαν.

Τα παλιά σπίτια χτισμένα από σχιστόλιθο στην πλειονότητά τους, παρουσιάζουν ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον αντιπροσωπεύοντας ένα ευρύ φάσμα της παράδοσης με πολλές επιρροές απ’ την αρχιτεκτονική της Ηπείρου. Αρκετοί συγχωριανοί έχουν στραφεί προς τα γράμματα, τις επιστήμες, το εμπόριο και άλλες δραστηριότητες, ενώ δεν είναι λίγοι εκείνοι που πήραν τον δρόμο της ξενιτιάς και σήμερα διαπρέπουν σε όλες τις ηπείρους όπου ζουν και δραστηριοποιούνται. Απ’ τους Αραχωβίτες της διασποράς, που υπολογίζονται σε 2.000 μερικοί ξεκαλοκαιριάζουν στο χωριό, κι άλλοι ξαναγυρνάνε για προσκύνημα στη γενέθλια γη και για να σύρουν το ’’γαϊτανάκι’’ στο πανηγύρι του Δεκαπενταύγουστου.

Αν δεν ξέρεις την ιστορία σου, δεν ξέρεις τίποτα. Είσαι σαν ένα φύλλο που δεν ξέρει ότι είναι μέρος ενός δέντρου.Michael Crichton
Αν δεν ξέρεις την ιστορία σου, δεν ξέρεις τίποτα. Είσαι σαν ένα φύλλο που δεν ξέρει ότι είναι μέρος ενός δέντρου.Michael Crichton

Ιστορία

Η προέλευση της ονομασίας Αράχωβα

Το όνομα Αράχοβα σύμφωνα με νεότερες τεκμηριωμένες μελέτες προέρχεται από Βλάχους νομάδες κτηνοτρόφους που κατοίκησαν την περιοχή περί τον 8ο αι. και δεν πρέπει να θεωρείται σλαβική. Στη βλάχικη γλώσσα υπάρχει η λέξη ρέχα=ράχη βουνού (με προσθήκη του Α), που προέρχεται από την αρχ. ελλ.λ. ραχάς που σημαίνει “χωρίον σύνδενδρον και μετέωρον”, δηλαδή χωριό σε ράχη βουνού και σε μεγάλο υψόμετρο. (Σ. Ασημάκης, (2015)-”Τοπωνύμια οβα, oβο, ιστα, ιτσα”).

Άλλη άποψη για την προέλευση της ονομασία είναι πως προέρχεται από τη νοτιοσλαβική λέξη Οrechova, Rachova ή Orechova, από την αρχαία σλάβικη λέξη Rach (καρύδι- καρυδότοπος).  Όμως υπάρχουν ακόμη δύο εκδοχές. Σύμφωνα με την πρώτη, στα χρόνια της Επανάστασης η λέξη “Ράχωβα”, λέξη ελληνικής ρίζας, η οποία προέρχεται από το συνδυασμό “ράχις” και “ωβάς”,  χρησιμοποιήθηκε για να δηλώσει την οικιστική ένωση κατοίκων που ζούσαν σε μικρότερα μορφώματα. Η άλλη εκδοχή θέλει τη λέξη να προέρχεται από την ελληνική “ράχις” και τη σλαβική “ova” (τόπος), άρα “Αράχωβα” (Αράχοβα) = “ραχότοπος”.

  1. Αξιοσημείωτο είναι πως πρόκειται για χωριά ορεινά που είχαν κατοικηθεί από Σλάβους και έχουν καρυδιές.
  2. Σχετικά με τον ισχυρισμό πως η κατάληξη οβα είναι Σλαβική ο καθηγητής Γκισταβίδης, ισχυρίζεται ότι το οβα είναι κατάληξη Τουρκική και σηµαίνει έκταση. Όµως σύμφωνα με άλλους μελετητές το ωβά είναι λέξις αρχαία Ελληνική και ειδικότερων Λακωνική και σηµαίνει ” κώμες (ωβές) µέρος” (διαίρεση της φυλής φατρία και άλλως αγέλη, κοπάδι – όρα λεξικόν Βυζαντίου). Σύμφωνα με τις  παραδόσεις η αναζήτηση σωτηρίας από τις συμφορές στα πεδινά και  παραλιακά μέρη, με φυγή σε ορεινά και απρόσιτα (όπως στα µέρη µας  από το αρχαίο Θέρμο),με την οργάνωση ξεχωριστών συνοικισµών –ωβών…
  3. Κατά μια άλλη εκδοχή την κατάληξη οβα την παράγει το λατινικό AQUA = νερό, πίνω (Π. Κοµνηνός “Λακωνικά” σελ. 202).

*Σημειώσεις

  1. Η Κοκκινιά είναι βουνό της Ορεινής Ναυπακτίας στα σύνορα των νομών Αιτωλοακαρνανίας και Ευρυτανίας. Αποτελεί προέκταση της Οροσειράς της Σαράνταινας (Οξιάς) προς τα νότια. Χαρακτηρίζεται από έντονο ανάγλυφο, με μεγάλες ορθοπλαγιές και χαραδρώσεις, και από μεγάλη βιοποικιλότητα που της χαρίζουν τα εκτεταμένα δάση της. Αποτελεί το νοτιότερο σημείο εξάπλωσης της Οξιάς (Fagus) στην Βαλκανική. Στα ελατοδάση της συναντώνται λύκοι και ζαρκάδια, ενώ τα τελευταία χρόνια παρατηρήθηκαν και αρκούδες. Στα αλπικά της λιβάδια αφθονεί το βουνίσιο τσάι και στους γκρεμούς της κελαηδάει η πετροπέρδικα. Από τις νότιες πλαγιές ξεκινούν διάφορες ορειβατικές διαδρομές προς την ψηλότερη κορυφή της. Μία από αυτές οδηγεί και στο ανεξερεύνητο σπήλαιο Γαβαθότρυπα, με πλούσιο σταλακτιτικό και σταλαγμιτικό διάκοσμο.
  2. Αυχένας μεταξύ των υψωμάτων Περγούλια και Τούφας, με πολλά και δασιά έλατα στα σύνορα Ναυπακτίας και Ευρυτανίας.
  3. Στα δυτικά του χωριού, στα σύνορα των νομών Ευρυτανίας- Αιτωλοακαρνανίας (επαρχιών Ναυπακτίας και Τριχωνίας).
  4. Υψώνεται μεταξύ του ποταμού Κότσαλου και της τεχνητής λίμνης Ευήνου. Μπορεί κανείς να ανέβει στην κορυφή του. Η ορειβατική πορεία, ξεκινά από τον αυχένα από τον οποίο διέρχεται ο δρόμος που ενώνει τα χωριά Αμπελακιώτισσα Δήμου Αποδοτίας και Περδικόβρυση Δήμου Πλατάνου αρχικά μέσα σε ελατοδάσος κι έπειτα σε γυμνό ψευδαλπικό βραχότοπο. Η πορεία ως την κορυφή διαρκεί μιάμιση ώρα.
  5. Η κορυφή του προσεγγίζεται από τον αυχένα στο Χάνι του Λιόλιου. Το ιστορικό αυτό Χάνι βρίσκεται πάνω στον επαρχιακό δρόμο Ναυπάκτου – Καρπενησίου, μεταξύ των χωριών Πλάτανος και Άγιος Δημήτριος και λειτουργεί από το 1820 ανελλιπώς. Στο βουνό αυτό γίνονται πολύ συχνά αναβάσεις και ορειβασίες.

Εκτός από την δική μας Αράχωβα με το ίδιο όνομα αναφέρονται τα παρακάτω χωριά της Ελλάδας:

  1. Αράχωβα Βοιωτίας
  2. Πεντάκορφο (Αράχωβα) Αιτωλοακαρνανίας
  3. Αράχωβα Δημητσάνας Αρκαδίας
  4. Καρυοβούνι (Αράχωβα) Μεσσηνίας Δυτικής Μάνης
  5. Καρυές (Αράχωβα) Λακωνίας
  6. Κρήνη Αιγιαλείας. Παλαιά ονομασία: Αράχωβα Αιγιέων.
  7. Εξοχή Αχαΐας: Παλαιά ονομασία: Αράχωβα ή Ράχωβα
  8. Ράχωβα ή Ριάχοβο ή Παρόρι Γρεβενών

Ιστορική διαδρομή

Οι αρχαιότεροι κάτοικοι της Αιτωλίας και της Ακαρνανίας σύμφωνα με τον Όμηρο ήταν οι  Κουρήτες,  Αιολικό φύλο που συγγένευε με τους Αποδοτούς και τους Οφιονείς.

Κατά τον Στράβωνα ήρθαν από την Κρήτη ή την Εύβοια και η ονομασία τους οφείλεται, είτε στο βουνό Κούριο ‘‘Κούριον όρος’’ Βαρδούσια (ή Κόρακας): ‘‘Έχει δε η Αιτωλία όρος μέγιστον μεν Κόρακα και νέμονται οι Αιτωλοί κατά τον Κόρακα, προσαγορευόμενον αιτωλικόν όρος’’, είτε στο ότι κούρευαν μόνο το μπροστινό μέρος του κεφαλιού τους, σε αντίθεση με τους Ακαρνάνες, που είχαν τα κεφάλια άκουρα, δηλαδή ακούρευτα.

Ο αρχαίος Έλληνας ιστορικός Έφορος αναφέρει: ‘‘αφικόμενος Αιτωλός εκ της Ήλιδος, Αιτωλίαν ωνόμασε, εκείνους (Κούρητας) εκβαλών’’ και ‘‘Κουρήτες Πλευρώνιοι ονομασθῆναι’’.

Από την λέξη αυτή προέρχεται κατά την επικρατέστερη εκδοχή και το Κράβαρα γιατί η λέξη Κουρήτες προέρχεται από τη λέξη Κάρα =κεφαλή που στην Αιολική γλώσσα ονομαζόταν Κάρη. Η Αιολική και Δωρική ήταν ένα μίγμα γλώσσας που ομιλούσαν οι Αποδοτοί και οι Οφιονείς. Οι ορεσίβιοι αυτοί σκληροτράχηλοι πολεμιστές στις ‘‘εκ του συστάδην’’ μάχες είχαν αναπτύξει ιδιαίτερη τεχνική: χτυπώντας στο πίσω μέρος της κεφαλής στην ‘’Κάρα βαρούσαν’’ επέφεραν την ‘‘Καρηβαρεία ζάλη’’, πόνο, θάνατο. Με το πέρασμα των χρόνων η ‘‘κάρη’‘ έγινε κρανίο εξ ου και η λέξη Κραβαρίτες.

Η πολεμική ικανότητα των Αιτωλών, τονίζεται και στις “Φοίνισσες” του Ευριπίδη:

‘‘Σακεσφόροι γαρ πάντες Αιτωλοί, τέκνον, λόγχαις τ’ ακονιστήρες ευστοχώτατοι’’.

Οι  Ακαρνάνες  δεν ανήκαν τότε στην Αιτωλία και μάλιστα είχαν μεταξύ τους συνεχείς προστριβές. Οι Οφιονείς  ξεκινούσαν από το Ευηνοχώρι (Καλυδώνα και Πλευρώνα) κι έφθαναν ως το Μαλλιακό Κόλπο. Η Επίκτητος Αιτωλία υπήρξε για αρκετά μεγάλη χρονική περίοδο σημαντική δύναμη της Αιτωλικής Συμπολιτείας που υπέκυψε τελευταία στους Ρωμαίους το 146 π. Χ. Συμπερασματικά οι Οφιονείς είναι οι αρχαιότεροι στην Αιτωλία, εκτός από τους Καλυδωνίους. Πήραν το όνομα αυτό διότι θεράπευαν τα δήγματα των όφεων.

Μετακινήσεις πληθυσμών

Υπήρχαν συνεχείς μετακινήσεις κυρίως στις πολεμικές συγκρούσεις αλλά και λόγω φυσικών καταστροφών όπως οι σεισμοί , ξέσπασμα επιδημιών όπως του 542. Όπως αναφέρει στο βιβλίο του ’’Η Αρχαία Αιτωλία’’ ο ιστορικός Κ. Δ. Στεργιόπουλος : ’’ο πληθυσμός έφευγε από τα πεδινότερα μέρη της Αιτωλίας, τα οποία ήσαν πρόχειρη λεία στους εκάστοτε επιδρομείς, επύκνωσε τους ορεινούς συνοικισμούς και δημιούργησε νέους συνοικισμούς και σε μεγάλα υψόμετρα, απ΄όπου ορμούν μετά από κάθε ευκαιρία προς ανακατάληψη των παλαιών των εγκαταστάσεων’’.

Οι Αιτωλοί έκτιζαν τα σπίτια τους πρόχειρα με ξύλα και χώμα. Εύκολα καταστρέφονταν από τους εχθρούς, αλλά και πάλι εύκολα ξαναχτίζονταν. Ο Στράβωνας λέει: ‘‘Τό ἔθνος τῶν ὀφιονών μέγα ἐστί καί μάχιμον, οἰκοῦν δέ κατά κώμους ἀτειχίστους’’.

Η δική μας ορεινή τοποθεσία ήταν ταυτόχρονα και η μοναδική διέξοδος προς την Φθιώτιδα και την Θεσσαλία. Ακολουθούσανε ανεβαίνοντας τη δεξιά όχθη του Φίδαρη και στον Πόρο περνούσαν αριστερά. Φαίνεται πως το Κάστρο πάνω από το Παλιοχώρι ήταν το τελευταίο απόρθητο φρούριό τους. Εδώ δεν μπορούσανε να τους κατακτήσουν.

Ολόκληρη η Ορεινή Ναυπακτία είναι διάσπαρτη από ευρήματα της προϊστορικής και ελληνιστικής περιόδου που μαρτυρούν την ύπαρξη αρχαίων οικισμών και ότι η περιοχή κατοικείται τουλάχιστον από το 2500 π.χ.

Έχουν βρεθεί ίχνη προχριστιανικού οικισμού, το ασβεστολιθικό Βάθρο στην Παναούλα που συνδέεται με τον μύθο του Καλυδώνιου Κάπρου, στην Παλιαράχωβα πλάκα που αναφέρεται σε στρατηγούς του Φιλλίπου, στον αγώνα τους κατά των Ακαρνάνων και των Μακεδόνων στην οποία αναφέρεται και η Μετάπα (πρωτοελλαδικός παρατριχώνιος οικισμός, προστατευτικό οχύρωμα του Θέρμου), αλλά και ένα χωμάτινο βραχιόλι που δυστυχώς χάθηκε.

Επίσης έχουν βρεθεί αρχαία στα χωριά Άνω Χώρα, Ελατού, Αμπελακιώτισσα, Κρυονέρια, Τερψιθέα, Χόμορη, Ελευθέριανη, Κυδωνιά κ.ά. Εδώ πρέπει να επισημάνουμε πως δεν έχουν γίνει συστηματικά ανασκαφές και τα περισσότερα ευρήματα είναι είτε επιφανειακά ή ήλθαν στο φως από διανοίξεις δρόμων και τυχαίες εκσκαφές. Στην σημερινή θέση του χωριού που ονομαζότανε ‘‘Φακές’’ ήρθανε λόγω πιθανώς σεισμού ή λιμού και έγινε η μεταφορά το Αη Νικόλα που υπήρχε στο κάστρο.

Αρχαία Μονοπάτια και Διαδρομές

Επειδή η μορφολογία του εδάφους δεν έχει διαφοροποιηθεί είμαστε στη θέση να γνωρίζουμε το δίκτυο μονοπατιών που ακολουθούσαν για την επικοινωνία τόσο μεταξύ τους, όσο και με τις παραλιακές πόλεις και κυρίως το Θέρμο που ήταν το θρησκευτικό και διοικητικό κέντρο αποφάσεων της Αιτωλικής Συμπολιτείας, αλλά και την Ευρυτανία, την Φθιώτιδα, την Λοκρίδα. Οι δρόμοι αυτοί είχαν μεγάλη εμπορική σημασία για το εμπόριο γεωργικών και κτηνοτροφικών προϊόντων. Το μεγάλο εμπόδιο ήταν ο Εύηνος,’’ η Λεωφόρος των Βουνών’’ κατά τον λαογράφο Δηµ. Λουκόπουλο που εκτός από τους θερινούς μήνες ήταν αδιάβατος.

  • Ο κύριος δρόµος από την αρχαιότητα που συνέδεε Καρπενήσι, Ναύπακτο, Μεσολόγγι, Σάλωνα, Φθιώτιδα ήταν: Μεσολόγγι – Ευηνοχώρι- Μακρυνεία – Απόκουρο – Κράβαρα και ή Ευρυτανία ή Ορεινή Δωρίδα.
  • Επικοινωνία Αιτωλών – Θεσσαλών μέχρι και το πρόσφατο παρελθόν προσπελάσιμος όλες τις εποχές του έτους: Θέρμο- Κάτω Χρυσοβίτσα – πέρασμα Εύηνου στο Βαλτσορέμμα κάτω από το Αχλαδόκαστρο- Πλάτανος κατά μήκος της δεξιάς πλαγιάς του ποταμού Κώτσαλου – Διάσελο – Ζυγός- Περίστα- Άγιος Δημήτριος- Νεχώρι-Δομνίστα- Γαρδίκι- Δομοκός.
  • Επικοινωνία Τριχωνίδας – Ορεινής Ναυπακτίας: Διπόταμα- γέφυρα Αρτοτίβας – χάνι Πυλαρινού – τοποθεσία ‘‘Ίσωμα’’ – ‘‘Αγάνες’’ – ‘‘Εικόνισμα’’ – ‘‘Πλατάνι’’ – ‘‘Κώστα Μνήμα’’ – Άγιοι Αποστόλοι Πλατάνου.
  • Επικοινωνία πεδινών περιοχών Μεσολογγίου με Θέρμο και ορεινή Ναυπακτία: Πεδιάδα Μεσολογγίου – Ευηνοχώρι – Παραδείσι -Κατω Μπερπάτι – Γαυρόρεμα – Δεσποίνα – Κουρμέκι – Καλούδι – Δερβέκιστα (Ανάληψη) – Πίνα – Γέφυρα Αρτοτίβας – Αρτοτίβα – Πωγωνισκά – Λούζες – Πλάτανος

 

Δρόµοι του αλατιού: από τις αλυκές της λιμνοθάλασσας στις ‘‘αλαταρές’’ των βουνών Ευρυτανίας[i]

Μεσολόγγι – Ευηνοχώρι – Περιθώριο – Γαυρολίµνη – Παραδείσιον – Μακρυνού – Δουναίκα – Καλούδιον – Ανάληψις και ή προς Ανάληψη (Δερβέκιστα) – Πετροχώρι – Θέρµο – Μάνδρα – Ταξιάρχης – Αετόπετρα – Δρυµώνας – Νεροσύρτης – Προυσός- Κρικελοπόταµος ή προς Ανάληψη- Κόφτρα – Τραγάνα – Κάτω Κάµπος – Σίµος – Ποκίστα – Πλάτανος – Χόµορη – Καστανιά – Άγιος Δηµήτριος – Νεοχώρι – Σκοπιά – Δοµνίστα – Σταύβλοι – Σταυροπήγιον.

Προέλευση των κατοίκων

Στο βιβλίο του Γ. Μποσινάκου ‘‘Στ΄απόσκια της Αράχωβας’’ υπάρχουν πολλές πληροφορίες σχετικά με την προέλευση και τις μετακινήσεις οικογενειών του χωριού μας.  Αναφέρονται ως:

  • Παλιές –γηγενείς οικογένειες: Βλάχου, Καλλιμάνη, Κατσαντώνη, Κοτοπούλη, Κωτσή – Κατσομίχου (μετακόμισε το 1920 στην κορομηλιά Δομοκού), Μαλαβέτα μεγάλη και εξέχουσαπου  ήταν τζιβτζήδες δηλ.  οπλοφόροι των αρματολών και δεν υπάρχει πια κανένας στην Αράχοβα, Μποσινάκου (πραγματικό όνομα Κατσομίχου), Μπράζα, Παπαδημήτρη – Σκούρα, Παπασπύρου, Πλάκα από τις παλαιότερες πολυπληθής,  Σταμάτη, Τζήμα ή Τούμπα, Τσαρούχη, Ζωϊτσάκη ή Ανδρίτσου (μετακόμισε προς Παπαδάτες το 1915).
  • Από το χωριό Σακαρέτσι σήμερα Περδικάκι του Ορεινού Βάλτου αναφέρεται πως ήρθαν 28 οικογένειες, μεταξύ των οποίων: αρχικά ο Γιαννίκος (Γιαννίκου Ράχη) και οι οικ. Παπαθανάση, Αράχωβα, Σαραντη, Κούκουνα, Παπαντώνη, Μερίκα, Σφήκα, Καρανδρίκα, Καρασήμα, Μάγαλου, Πλαστήρα, Τσαμαδιά. Στους αγωνιστές του ΄21 αναφέρεται και το όνομα Κουτζίκος Ιωάννης, ή Γιαννίκος6. Σύμφωνα με πολλούς ερευνητές η καταγωγή των Σαρακατσαναίων και η ονομασία τους προέρχεται από αυτό το χωριό7.
  • Από τους αγωνιστές της Φρουράς του Μεσολογγίου αναφέρονται οι οικογένειες: Δασκάλου, Καρύδα, Καρανικόλα ή Κραβαρίτης ή Σκουτήρας ή Πάντζιος, Κοντούρα, Μάγαλου, Παπαδημήτρη οι λεγόμενοι και Αδαμαθανασόπουλοι.
  • Από διάφορα μέρη: Γαλανόπουλου από Μακρυνεία, Δανιά από Περδικόβρυση, Ζάχου από Καζίτσα – Αμπελακιώτισσα, Λούκα, Καραγιώργου και Χαραλαμπόπουλου από Καρπενήσι πριν το 1821, Κομπογιάννη από Περιστα, Καραδήμα από Αρτοτίνα πιθανώς από καπετάν Ανδρίτσο-Σαφάκα, Καραμπέτσα από Σκοπιά ή Τσικλίστα Ευρυτανίας, Λουκόπουλου από Περδικόβρυση, Μπάκα από Άμπλιαννη, Νταβανέλου από Κλεπά, Ράφτη (Λαόρτς- Λαόρτ πλατάνια) από το Κουδούνι Μεσολογγίου, Σαραγκανίδα από Κεφαλονιά, Σισμάνη από Βουλγαρία με το όνομα Τάρνας (πιθανώς από τη δυναστεία των Σισμανώφ), Σκαρλάτου από Πλάτανο που ήταν στη φρουρά Σισμάνη.
  • Από την Ήπειρο: Λούρου, Καραγιάννη ή Καμάρα και Λαϊναίοι από Σούλι, Πέτα από το χωριό Πέτα της Άρτας (έχουν συνάφεια με Κριτσόβα), Σταυρόπουλου από Σούλι με επώνυμο Μπουλιώρας ανώ από Βόρεια Ήπειρο με ενδιάμεσο σταθμό τον Τέρνο ή Μεσοκώμη η οικ. Ανδρέλλου- Θανασιά  και Καλογερογιάννη ή Καλοράνου ή Καραμονέβα, Ρήγα από Ήπειρο ή κατά τον συμπολεμιστή του Π. Μελά τον Κ. Σωτηριάδη ή καπετάν Τρομάρα από Μακεδονία. Από Κώστα Καλογερογιάννη  προέρχεται η οικ. Παπακώστα, από  Ρήγα οι  Σωτηριάδη, Λαμπρακόπουλου και Παπαμανώλη, από Καρύδα οι Καλπουζάνη, Κατσαντώνη, Κουβέλη.
  • Από το χωριό Ριάχοβο σημερινό Παρόρι Γρεβενών. Στην εργασία της Ε. Κωνσταντίνου η Τέγου-Στεργιάδου, ‘’Η σύνθεση του πληθυσμού της περιφέρειας Γρεβενών’’, αναφέρεται πως: ‘‘το Παρόρειο (Ριάχοβο) υφίστατο συχνές  επιδρομές τουρκαλβανικών άτακτων ομάδων με αποτέλεσμα να αναγκαστούν οι κάτοικοι να εκπατριστούν και να καταφύγουν στην Αιτωλοακαρνανία όπου ίδρυσαν το χωριό Αράχωβα’’. Το στοιχείο αυτό δημιουργεί νέα δεδομένα γιατί από μια πρώτη έρευνα που έκανα υπάρχουν κάποια επώνυμα στο Ριάχοβο που συναντάμε και στο χωριό μας, όπως Ζιάκα, Ρήγα κ.ά.